Cardiovasculaire risico's van prestatie bevorderende middelen en dopinggebruik

Cardiovasculaire risico's van prestatie bevorderende middelen en dopinggebruik

Cardioloog bij AZ Jan Palfijn te Gent met een bijzondere interesse voor hartritmestoornissen, hartfalen en jonge sporters. Bestuurslid bij Gezond Sporten.
Cardioloog bij AZ Sint-Elisabeth Zottegem
Cardioloog Sint-Andries ziekenhuis Tielt
Cardioloog AZ Monica Deunre
Sporter Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde

Ondanks het hoge gebruik van prestatie bevorderende middelen (PBM) gaat de media zich voornamelijk focussen op het prestatie bevorderend aspect, meer bepaald bij de elite atleten, om het competitieve voordeel in de sport uit te lichten. Helaas wordt er (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld. Er is een wijdverspreid misverstand dat PBM’s veilig zijn en bijwerkingen verwaarloosbaar zijn. 

Ondanks het hoge gebruik van prestatie bevorderende middelen (PBM) gaat de media zich voornamelijk focussen op het prestatie bevorderend aspect, meer bepaald bij de elite atleten, om het competitieve voordeel in de sport uit te lichten. Helaas wordt er (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld. Er is een wijdverspreid misverstand dat PBM’s veilig zijn bijwerkingen verwaarloosbaar zijn. Het is aan banden gelegd omwille van valsspelen, de beïnvloeding van training en de natuurlijke groei van het lichaam. In werkelijkheid is het ook niet alleen de elite die zich hieraan waagt. PBM’s kennen ook een hoog verbruik in fitnesscentra, voornamelijk bij spierversterkende sporten zoals bodybuilding en gewichtheffen. De nadelige gezondheidseffecten van PBM-gebruik zijn eerder miskend.
 
We gaan in dit artikel voornamelijk focussen op het cardiale (nadelige) effect. In de media wordt vaak gesproken over plotse dood, hartfalen of -verkeerdelijk- hartaderbreuk. Zelden of nooit wordt gedacht aan PBM, stimulantia of andere medicamenteuze bijwerkingen die potentieel levensbedreigend zijn bij extreme lichamelijke prestaties zoals topsport.
 
Prestatie bevorderende middelen worden vaak gebruikt in suprafysiologische dosissen om een maximaal effect te halen. Tevens gaat men bepaalde producten combineren om zo een synergistische effect te bekomen. Klassiek druggebruik is vaak aanwezig om bepaalde effecten te bekomen. PBM-gebruik wordt gelinkt aan een verhoogd risico op overlijden en een waaier aan cardiovasculaire, psychiatrische, metabole, endocriene, neurologische, infectieuze, hepatische, renale en musculoskeletale stoornissen(1).
 
Er wordt (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld

  

Wetenschappelijke evidentie

Er bestaan slechts weinig tot geen wetenschappelijke gerandomiseerde studies die het causaal verband tussen PBM gebruik en gezondheidsschade analyseren. Verschillende verklaringen zijn hiervoor beschreven. (i) Het is niet evident om schadelijke producten in een ethisch verantwoorde studie te bestuderen. Een suprafysiologische toediening berokkent immers schade bij een gezond individu. (ii) Gebruikers van PBM gaan steeds experimenteren met verschillende (synergetische) middelen om een maximaal resultaat te behalen, waardoor een schadelijk gevolg van 1 product moeilijk af te lijnen is bij combinatiegebruik. (iii) Voorafbestaande voorbeschiktheid bij jonge mensen is moeilijk te achterhalen via retrospectieve analyses, waardoor het schadelijke effect van het product an sich mogelijks versterkt wordt door een genetische gevoeligheid om een pathologie te ontwikkelen.
 
Om deze reden bestaat de literatuur voornamelijk uit observationele studies en retrospectieve onderzoeken bij mensen die uit eigen beweging dergelijke middelen hebben gebruikt. Het doel van dit schrijven is voornamelijk publieke erkenning te krijgen, niet zozeer in het soort PBM, maar voornamelijk in het niet te onderschatten gezondheidsrisico, zowel bij atleten, als bij hun begeleiders.
 

Prestatie bevorderende middelen

Androgene anabole steroiden (AAS) zijn samen met groeihormonen (GH) en ‘blood boosters’ zoals erythropoietine (EPO) en andere bloeddoping, de meest voorkomende PBM’s in de 21e eeuw. (1) Andere agentia die de vetverbranding stimuleren, zoals bijvoorbeeld clenbuterol, insuline en thyroidhormoon, kunnen gevaarlijk zijn omdat ze de thermogenese (opwarming van temperatuur van het lichaam) in de hand werken. Dit gebruik vloeit voort uit de drang naar een minimaal vetpercentage bij duursport en kan niet zelden leiden tot een typische ‘heat stroke’ bij marathons en andere grote sportmanifestaties.
 
Androgene anabole steroiden, ‘masculizing drugs’, bevorderen het androgene effect van de natuurlijke ontwikkeling van de man en voornamelijk de secundaire aspecten zoals haargroei (minder interessant) en de groei van skeletspieren.
 
Testosteron goedkoper en gemakkelijker in gebruik, doet zowel type 1 als type 2 spiervezels groeien, maar verandert niet hun onderlinge verhouding.
 
Cardiovasculaire risico's
 

Anabole androgene steroiden

Retrospectieve analyses bij AAS zijn door hun wijdverspreid gebruik in de atletiek, fitness- en bodybuildwereld beschikbaar. Angell et al.(2) deed een kleine prospectieve studie bij 21 patiënten waarbij 13 positief waren voor gebruik van anabole steroiden. De AAS groep was significant sterker (+40kg in gewichtheffen), zwaarder (+20kg lichaamsgewicht of +6.5 punten in BMI) en had duidelijk meer vetvrije massa (+14.1kg) alsook een hogere rustpolsfrequentie (+14 hartslagen/min). De bloeddruk was iets hoger (+5mmHg zowel systole als diastole), doch niet significant verhoogd. Op MRI beelden zag men een significante toename in de dikte van de hartspier en de grootte van het einddiastolisch volume. Het slagvolume (volume dat per hartslag wordt uitpompt) nam echter niet toe. Hieruit kan men vermoeden dat men ondanks de toename in volume en spierdikte inboet in efficiëntie. Tevens werd vastgesteld dat er een merkelijke achteruitgang was van de rechter ventrikel functie bij steroidengebruikers.
 
Het is beschreven dat bij ventrikelhypertrofie de gevoeligheid voor maligne ritmestoornissen verhoogd is.(3) Dit kan is sommige gevallen ook plotse dood bij jonge sporters verklaren, hoewel de volledige pathofysiologie nog niet 100% verklaard is. Als men stimulerende middelen gebruikt in combinatie met een reeds verdikte hartspier en hierdoor de vullingsdrukken tijdens de relaxatie (diastole) alsook de rustpols verhoogt, kan een cardiale overbelasting optreden. Het genetische aspect mag en kan hier ook niet onderschat worden. Ondanks van verdikking van de hartspier bij AAS gebruik(2), werd geen fibrose aangetoond op MRI bij een subgroep (n=13) van gebruikers. De aanwezigheid van fibrose tussen gezonde hartspiercellen kan gelinkt worden aan kwaadaardige ritmestoornissen en plotse dood, zoals vastgesteld werd tijdens de autopsie in geval van vermoeden van een aritmogene dood.
 
De vraag kan gesteld worden of de combinatie van overmatige training, het gebruik van stimulerende en groeibevorderende substanties, een verhoogde hartslag en gestegen vullingsdrukken op lange termijn verlittekening (fibrose) in de hand werkt. Finaal zou dit problemen kunnen veroorzaken op latere leeftijd lang na het PMB gebruik. De relatie tussen plotse dood bij jonge atleten en het gebruik van PBM’s is werd niet aangetoond. Indien deze subgroep vroegtijdige fibrose ontwikkeld, kan een zekere (genetische?) individuele voortbeschiktheid vermoed worden.
 

Andere producten (1.4):

Humaan groeihormoon (GH) is een metabool hormoon uit de epifyse van lange beenderen. Tekort hieraan geeft een verminderde inspanningscapaciteit, verhoogde vetmassa en een verminderde aerobe capaciteit (lage VO2 max). Recombinant HG en andere ‘GH-releasing enzymes’ verhelpen dit probleem. Het gebruik ervan is wijdverspreid, doch vergelijkende studies zijn afwezig gezien er meestal sprake is van een synergistisch effect door combinatiegebruik met AAS. GH gebruik is dan ook vaak geassocieerd met cardiomyopathie, hypertensie en hartfalen. Verder is ook oedeem, diabetes en acrale groei beschreven.
 
Insulin-like growth factor-1 (IGF-1) activatie stimuleert het spieranabolisme en zorgt voor de proliferatie en differentiatie van spiercellen. IGF-1 gebruik is geassocieerd met hypoglycemie, epilepsieaanvallen, kaakpijn, spierpijn, oedemen, hoofdpijn, vergrote lever en nieren en leverfunctiestoornissen. De injectieplaats vertoont vaak erytheem (roodheid) en verhoogde opstapeling van lokaal vet (lipohypertrofie).
 
Insuline staat ook op de dopinglijst. Het gebruik kan het recuperatievermogen bevorderen door een verhoogde instroom van suikers en aminozuren in de skeletspier. Dit resulteert in een versnelde lipogenese met inhibitie van de vrije vetzuur vrijlating, voornamelijk bij duursport. Het gevolg is een toename van adipositas en dus gewicht, wat dan weer niet interessant is in veel sporten. Ernstige hypoglycemieën kunnen leiden tot coma, epilepsie en dood. Bovendien kan een slechts matige hypoglycemie resulteren in neuroglycopenie, een tekort aan suikers in de hersenen met verwardheid, slaperigheid, tachycardie, angstzweten en tremor tot gevolg.
 
Erythropoietin (EPO) en afgeleiden reguleren de rode bloedcel productie en beïnvloeden op deze manier gunstig de zuurstoftoevoer bij een invidividu. EPO stimulerende agentia worden het vaakst gebruikt in duursport. Nadelig is echter de verhoging van de bloedviscositeit en dus ook risico op trombose, cardiovasculaire events en stroke. Tevens is hypertensie beschreven.
 

Minder onder de aandacht, maar ons inziens veel belangrijker, zijn de nadelige korte en lange termijn effecten van deze producten

 

Conclusie:

Het gebruik van prestatie bevorderende middelen zorgt voor een hogere spieraanmaak en een verhoogd uithoudingsvermogen. Derhalve is dit strafbaar in competitieverband. Minder onder de aandacht, maar ons inziens veel belangrijker, zijn de nadelige korte en lange termijn effecten van deze producten. Ondanks de beperkte evidentie treed na gebruik niet alleen ter hoogte van de skeletspier, maar ook ter hoogte van de hartspier een duidelijke remodeling op. Deze kan mogelijks kwaadaardige gevolgen hebben met zelfs plotse dood tot gevolg, zeker bij sporters met een genetische voorbeschiktheid. Studies zijn echter beperkt gezien deze vaak niet ethisch zijn en het gebruik vaak heimelijk is met frequent combinatiegebruik. Desalniettemin worden dergelijke stimulantia afgeraden en dient bij gebruik een strikte medische follow-up overwogen te worden.
 

Bronnen

1. Harrison G. Pope, Jr., Ruth I. Wood, Alan Rogol, Fred Nyberg, Larry Bowers, and Shalender Bhasin. Adverse Health Consequences of Performance-Enhancing Drugs: An Endocrine Society Scientific Statement. Endocr Rev. 2014 Jun; 35(3): 341–375.
2. Peter J. Angell, Tevfik F. Ismail, Andrew Jabbour,·Gillian Smith, Annette Dahl, Ricardo Wage Greg Whyte,·Daniel J. Green Sanjay Prasad, Keith George. Ventricular structure, function, and focal fibrosis in anabolic steroid users: a CMR study. Eur J Appl Physiol 2014; 2820-2
3. Kristopher S. Cunningham, Danna A. Spears, and Melanie Care. Evaluation of cardiac hypertrophy in the setting of sudden cardiac death. Forensic Sci Res. 2019; 4(3): 223–240.
4. Lindsey J. Anderson, Jamie M. Tamayose, and Jose M. Garcia. Use of Growth Hormone, IGF-I, and Insulin for Anabolic Purpose: Pharmacological Basis, Methods of Detection, and Adverse Effects. Mol Cell Endocrinol. 2018 Mar 15; 464: 65–74.

Vind een expert

  • Leonie Geukens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Luc Peeters

    Sportarts
  • Michel D'Hollander

    Huisarts
  • Benjamin Goris

    Kinesitherapeut
  • Sven Aertgeerts

    Sportarts
  • Flore Stassen
    Sportwetenschappelijk medewerker

    Flore Stassen

    Bewegingswetenschapper
  • Mark Van Craenenbroeck

    Kinesitherapeut
  • Wouter Eraly

    Sportarts, Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Nathalie Van de Vyver

    Huisarts
  • Koen Pansaers

    Sportarts
  • Neurochirurg

    Bart Depreitere

  • Filip Parmentier

    Sportarts
  • Kris Vanderlinden

    Sportarts
  • Stijn Bogaerts
    Ondervoorzitter

    Stijn Bogaerts

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Ellen Van Puyvelde

    Ellen Van Puyvelde

    Sportarts
  • Gino Devriendt

    Sportdiëtist
  • Alain Schutjes

    Sportarts
  • Erik Van Lierde

  • Sportarts

    Joris De Win

    Sportarts
  • Bie Peremans

    Kinesitherapeut
  • Sara Kempeneers

    Podoloog
  • Peter Claeys

    Sportarts
  • Wouter Peters

    Huisarts, Sportarts
  • Wouter Dierynck

    Sportarts
  • Wouter Van Den Broecke

    Orthopedisch chirurg
  • Jo Vandersmissen

    Radioloog
  • Annik Bosmans

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Bonte

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Karolien Meersman

    Sportarts
  • Stefan Hooftman

    Sportarts
  • Koenraad Thuysbaert

    Sportarts
  • Huisarts

    Luc De Pelecijn

    Huisarts
  • Jan Vercammen

    Cardioloog
  • Julien Ryckeboer

    Kinesitherapeut
  • Jempi Wilssens

  • Stefaan Machiels

    Huisarts
  • Nathalie Odeur

    Huisarts
  • Werner Vleugels

    Huisarts
  • Peter Muylaert

    Sportarts
  • John Roosen

    Cardioloog
  • Patrick Govaert

    Sportarts
  • Karel De Crem

    Sportarts
  • Jean-Paul Pierreux

    Huisarts
  • Ine Schops

    Podoloog
  • Verhaegen Stijn

    Sportarts
  • Margaux Stevens

    Margaux Stevens

    Podoloog
  • Arts specialist in opleiding

    Simon Horckmans

  • Jean-Paul Van der Sypt

    Sportarts
  • Pieter Volcke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Annelies Van Erck

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Ingrid Dekelver

    Sportarts, Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Pieter Outtier

    Sportarts
  • Charlotte Goemaere

    Sportarts
  • Jolien Vanendert

    Sportdiëtist
  • Johan Wens

    Huisarts
  • An Konings

    Sportarts
  • Mathias Peeters

    Sportarts
  • Kris Demanet

    Sportarts
  • Carmen Vanhaecke

    Sportarts
  • Dana Neirinck

    Podoloog
  • Paul Meersman

    Sportarts
  • Jasper Van Criekinge

    Sportarts
  • Jitse Maes

    Jitse Maes

    Huisarts, Sportarts
  • Bastiaan Verstraete

    Huisarts, Sportarts
  • Jago Van Soom

    Jago Van Soom

    Sportarts
  • Bruno D'Hulster

  • Lianne De Mey

    Sportarts
  • Tom Teulingkx

    Sportarts
  • Jo Verschueren

    Jo Verschueren

    Kinesitherapeut
  • Marc Bomans

    Kinesitherapeut
  • Johan Pierret

    Sportarts
  • Stefan Smits

    Sportarts
  • Inge D'eer

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Machteld Royackers

    Huisarts
  • Guy Vandenhoven

    Sportarts
  • Joris Callens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Frédéric Van Burm

    Frédéric Van Burm

    Osteopaat
  • Michèle Verhaest

    Sportarts
  • Cedric Arijs
    Psycholoog, Sportpsycholoog

    Cedric Arijs

    Psycholoog, Sportpsycholoog
  • Robin Vanhoudt

    Sportarts
  • Steven Pauli

    Sportarts
  • Luc Vogelaers

    Huisarts
  • Georges Gillis

    Sportarts
  • Ruth Vanderheyden

    Ruth Vanderheyden

    Diëtist, Sportdiëtist
  • Toon Goossens

    Sportarts
  • Patrick Detemmerman

    Huisarts
  • Herwig Vergucht

    Sportkinesitherapeut
  • Dominique Devriese

    Dominique Devriese

    Kinesitherapeut, Osteopaat
  • Joost Blontrock

    Sportarts
  • Dries Dieusaert

    Sportarts
  • Kristof Peeters

    Sportarts
  • Jan Bertels

    Bewegingswetenschapper
  • Ria Vanderstraeten

    Ria Vanderstraeten

    Sportdiëtist
  • michel herssens

    Cardioloog
  • Elke Van den Steen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Adelheid Steyaert

    Adelheid Steyaert

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Wilfried Colmonts

    Huisarts
  • Ivan Ghillebert

    Huisarts
  • Michael Nicasi

    Michael Nicasi

    Trainer
  • Sofie Belis

    Sportarts
  • Herlinde Bossaert

    Sportarts
  • Johan Docx

    Sportarts
  • Frank Pauwels
    Voorzitter

    Frank Pauwels

    Sportarts
  • Gretel Descheemaeker

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Kevin Robson

    Trainer
  • Filip Noe

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jettie Tempels

    Sportarts
  • Eric Vandeputte

    Sportarts
  • Stephan Ilsbrouckx

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jos Vandevenne

    Sportarts
  • Lander Vanhee

    Sportarts
  • Hans Jaspers

    Radioloog
  • Jan Van Meirhaeghe

    Orthopedisch chirurg
  • Guy Vermeiren

    Cardioloog
  • Secretaris

    Bruno Vanhecke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Dieter Vercaigne

    Sportkinesitherapeut
  • Frank De Winter

    Sportarts
  • Sofie Blondeel
    Algemeen manager

    Sofie Blondeel

  • Jean-Paul Souffriau

    Tandarts
  • Nick Baelde

    Radioloog
  • Huisarts, Sportarts

    Sergei Barsegian

    Sportarts
  • Sjors Pietermans

    Sjors Pietermans

    Huisarts, Sportarts
  • Joost Staelens

    Sportarts
  • Gert Van Deurzen

    Kinesitherapeut
  • Etienne Van der Auwera

    Sportarts
  • Michel Creemers

    Huisarts
  • Maarten Cox

    Sportarts
  • Johan Haegeman

    Sportarts
  • Urgentie- en sportarts

    Sander Bomans

    Sportarts
  • Sam Vermeire

    Sportarts
  • Guy Peeters

    Sportarts
  • Sophie Lambrecht

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jens Van Akeleyen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Robrecht Dhollander

    Huisarts
  • Lander Dewitte

    Huisarts, Sportarts
  • Leon Ghijselinck

    Sportarts
  • Micha Van Roeyen

    Kinesitherapeut
  • Gerda Smets

    Sportarts
  • Ben Corteville

    Cardioloog
  • Ann Gillis

  • Gerrit De Loose

    Sportkinesitherapeut
  • Dirk Devleeschouwer

    Sportarts
  • Marco Guidi

    Sportarts
  • Mark Van Dijk

    Orthopedisch chirurg
  • Peter Germonpre

    Huisarts
  • Jeroen Stappers

    Jeroen Stappers

    Sportarts
  • Bart Gadeyne

    Sportarts
  • Penningmeester

    Koen Scheerlinck

    Sportkinesitherapeut
  • Willy Coosemans

  • Andreas Goddeeris

    Sportarts
  • Eddy Spans

    Sportarts
  • Kris Peeters

    Kris Peeters

    Sportarts
  • Bruno Van Hoecke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Dirk De Mey

    Kinesitherapeut
  • Carl De Crée

  • Bert Vankerschaver

    Bert Vankerschaver

    Sportkinesitherapeut
  • Sportpsycholoog

    Inez Swinnen

    Sportpsycholoog
  • Jonas Massa

    Sportarts
  • Peter De Naeyer

    Sportarts
  • Tyrone Devolder

    Huisarts
  • Luc Itterbeek

    Sportarts
  • BVBA Samcon

  • Piet Bouquillon

    Sportarts
  • Leo Groenweghe

    Sportarts
  • Willy De Taellenaere

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Maarten Couturier

    Sportarts
  • Eddy Van Keerberghen

    Sportarts
  • Wim Derave

    Bewegingswetenschapper
  • Caro De Koninck

    Kinesitherapeut
  • Jozef Vermylen

    Cardioloog
  • Johan Roeykens

  • Mathieu Maroy

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Vik Corstjens

    Sportarts
  • Dokter Jonas Wilms BV

    Sportarts
  • Charlotte De Jonckheere

    Charlotte De Jonckheere

    Podoloog
  • Karel Pardaens

  • Sam Hendrix

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Marleen Lootens

    Sportarts
  • Ellen Beuckelaers

    Orthopedisch chirurg
  • Windy Lycke

  • Katja Van Oostveldt
    Sportarts

    Katja Van Oostveldt

    Sportarts
  • Liesbeth Stulens

    Huisarts
  • Luc Baeyens

    Sportarts
  • Philippe De Ryck

    Sportarts
  • Alain Van Noorbeeck

    Sportarts
  • Chris Martens

    Orthopedisch chirurg
  • Guy Vanhees

    Sportarts
  • Dirk Van Genechten

    Sportarts
  • Yves Van Doninck

    Sportarts
  • Luus Tormans

    Podoloog
  • Dirk Van de Velde

    Sportarts
  • Kristof Ryheul

    Kristof Ryheul

    Trainer
  • Kurt Heldenbergh

    Sportarts
  • Steven Reyskens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Peter Dieleman

    Sportarts
  • Peter Plessers

  • Pascal Wernaers

    Orthopedisch chirurg
  • Antoine Lutin

    Antoine Lutin

    Kinesitherapeut
  • Denis Jaeken

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Boon

    Huisarts
  • Gezond Sporten Vlaanderen

  • Torsten Wauters

    Torsten Wauters

    Sportarts
  • Kristof Mentens

    Kristof Mentens

    Sportarts
  • Frederik Van Acker

    Sportarts
  • jana stevens

    Podoloog
  • Johan Matthijs

    Huisarts
  • Anesthesist

    Frederic Brillouet

  • Jan Verstuyft

    Sportarts
  • John Ijzerman

    Sportarts
  • Wim Van Nieuwenhuyse

    Orthopedisch chirurg
  • Marianne Brabers

    Sportdiëtist
  • Jos Benders

    Sportarts
  • Kathleen De Smet

    Kinesitherapeut
  • Reinout Van Schuylenbergh

    Reinout Van Schuylenbergh

    Bewegingswetenschapper, Trainer
  • Hendrik Roobaert

    Sportarts
  • Osteopaat

    Frédéric Van Burm

    Osteopaat
  • Henri Van Herpen

    Kinesitherapeut
  • Vincent Metsers

    Sportarts
  • Anja Van de Putte

    Huisarts
  • Benedicte Heyndrickx

    Cardioloog
  • Jonas Docx

    Sportarts
  • Pascale Berghmans

    Sportdiëtist
  • Peter Verspeelt

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Ann Willemans

    Huisarts
  • Dirk Gyselinck

    Sportarts
  • Dirk De Ruyck

    Huisarts
  • Bob Brouwers

    Huisarts
  • Jan Notredame

    Kinesitherapeut
  • Ignace Verscheure

    Sportarts
  • Fabienne Van De Steene

    Sportkinesitherapeut
  • Peter Lagrou

    Sportarts
  • Renaat Huysmans

    Sportarts
  • Bram Debaene

    Sportarts
  • Rik Derveaux

    Kinesitherapeut
  • Sandra Lievrouw
    Projectmanager blessurepreventie

    Sandra Lievrouw

    Kinesitherapeut
  • Francis Lemmens

    Sportarts
  • Noegroho Handojo

    Radioloog
  • Jan Wanten

    Sportarts
  • Baldwin Sondervan

    Baldwin Sondervan

    Sportkinesitherapeut
  • Jan Leire

    Sportarts
  • Annelies Harnie

    Sportarts
  • Kristine Struyf

    Kristine Struyf

    Trainer
  • Steven Platteaux

    Sportarts
  • Willy Platteeuw

    Sportarts
  • Voorzitter

    De Ridder Inge

    Sportdiëtist
  • Steven Bex

    Steven Bex

    Sportarts
  • Ludovic Onkelinx

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Bart Vandewynckele

    Sportarts
  • Toon Cruyt

    Sportarts
  • Lize Vaes

    Lize Vaes

    Huisarts, Sportarts
  • Hans Talloen

    Sportarts
  • Dieter De Clercq

    Sportarts
  • Hugo Debouvere

    Huisarts
  • Trees Dooms

  • Luk Buyse
    Huisarts, Sportarts

    Luk Buyse

    Huisarts, Sportarts
  • Ingrid Deweert

    Sportarts
  • Nick Hiltrop

    Cardioloog
  • Stijn Delputte

    Sportarts
  • Maries Aertgeerts

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Koen Nys

    Sportarts
  • Osteopaat

    Jöry Pauwels

    Osteopaat
  • Luc Fr. Janssens

    Sportarts
  • Luc Roland

    Sportarts
  • BV Huisartsenpraktijk De Vaart

    Sportarts
  • Marc Schiltz

  • Michel De Bruyne

    Sportarts
  • An De Busser

    An De Busser

    Diëtist
  • Marc Hemeryck

    Sportarts
  • Charlotte Hoeman

    Diëtist
  • Thierry Op de Beeck

    Sportarts
  • Guy De Schutter

    Sportarts
  • Mileen De Vleeschhouwer

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Luc Van Landschoot

    Kinesitherapeut
  • Henry Carlier

    Sportarts
  • Frederik Ponet

    Sportarts
  • Michel Wynsberghe

    Kinesitherapeut
  • Marc Van Hauwermeiren

    Sportarts
  • Sportarts

    Rik De Kinderen

    Sportarts
  • Pascal De Smet

    Huisarts
  • Daniel Baesberg

    Sportarts
  • Jens Demanet

    Sportarts
  • Marc Royackers

    Sportarts
  • Guido Van Hirtum

    Sportarts
  • Peter Wieme

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Frederik Deconinck

    Frederik Deconinck

    Bewegingswetenschapper
  • Kris Claes

    Kinesitherapeut
  • Mieke Van Vlaenderen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Myriam Willems

    Kinesitherapeut

Gerelateerde items

Beleid
Corona en kinderen.png

Laat kinderen zoveel mogelijk normaal sporten

Sporter Sportorganisatie Sportprofessional Nieuws Gezond Sporten Beleid Sportgeneeskunde Gezond Sporten
Sportgeneeskunde
ACL rupture.jpg

Voorste kruisbandruptuur: opereren of niet?

Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde
Sportgeneeskunde
Mentale vermoeidheid

Mentale vermoeidheid en sport-specifieke psychomotorische prestatie: een systematische review

Sportprofessional Artikel Voetbal Badminton Sportgeneeskunde
Sportgeneeskunde
Blood flow restriction

Blood Flow Restriction - Het beste van twee werelden?

Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde
Sluiten