Cardiovasculaire risico's van prestatie bevorderende middelen en dopinggebruik

Cardiovasculaire risico's van prestatie bevorderende middelen en dopinggebruik

Cardioloog bij AZ Jan Palfijn te Gent met een bijzondere interesse voor hartritmestoornissen, hartfalen en jonge sporters. Bestuurslid bij Gezond Sporten.
Cardioloog bij AZ Sint-Elisabeth Zottegem
Cardioloog Sint-Andries ziekenhuis Tielt
Cardioloog AZ Monica Deunre
Sporter Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde

Ondanks het hoge gebruik van prestatie bevorderende middelen (PBM) gaat de media zich voornamelijk focussen op het prestatie bevorderend aspect, meer bepaald bij de elite atleten, om het competitieve voordeel in de sport uit te lichten. Helaas wordt er (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld. Er is een wijdverspreid misverstand dat PBM’s veilig zijn en bijwerkingen verwaarloosbaar zijn. 

Ondanks het hoge gebruik van prestatie bevorderende middelen (PBM) gaat de media zich voornamelijk focussen op het prestatie bevorderend aspect, meer bepaald bij de elite atleten, om het competitieve voordeel in de sport uit te lichten. Helaas wordt er (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld. Er is een wijdverspreid misverstand dat PBM’s veilig zijn bijwerkingen verwaarloosbaar zijn. Het is aan banden gelegd omwille van valsspelen, de beïnvloeding van training en de natuurlijke groei van het lichaam. In werkelijkheid is het ook niet alleen de elite die zich hieraan waagt. PBM’s kennen ook een hoog verbruik in fitnesscentra, voornamelijk bij spierversterkende sporten zoals bodybuilding en gewichtheffen. De nadelige gezondheidseffecten van PBM-gebruik zijn eerder miskend.
 
We gaan in dit artikel voornamelijk focussen op het cardiale (nadelige) effect. In de media wordt vaak gesproken over plotse dood, hartfalen of -verkeerdelijk- hartaderbreuk. Zelden of nooit wordt gedacht aan PBM, stimulantia of andere medicamenteuze bijwerkingen die potentieel levensbedreigend zijn bij extreme lichamelijke prestaties zoals topsport.
 
Prestatie bevorderende middelen worden vaak gebruikt in suprafysiologische dosissen om een maximaal effect te halen. Tevens gaat men bepaalde producten combineren om zo een synergistische effect te bekomen. Klassiek druggebruik is vaak aanwezig om bepaalde effecten te bekomen. PBM-gebruik wordt gelinkt aan een verhoogd risico op overlijden en een waaier aan cardiovasculaire, psychiatrische, metabole, endocriene, neurologische, infectieuze, hepatische, renale en musculoskeletale stoornissen(1).
 
Er wordt (te) weinig aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s waaraan de sporter wordt blootgesteld

  

Wetenschappelijke evidentie

Er bestaan slechts weinig tot geen wetenschappelijke gerandomiseerde studies die het causaal verband tussen PBM gebruik en gezondheidsschade analyseren. Verschillende verklaringen zijn hiervoor beschreven. (i) Het is niet evident om schadelijke producten in een ethisch verantwoorde studie te bestuderen. Een suprafysiologische toediening berokkent immers schade bij een gezond individu. (ii) Gebruikers van PBM gaan steeds experimenteren met verschillende (synergetische) middelen om een maximaal resultaat te behalen, waardoor een schadelijk gevolg van 1 product moeilijk af te lijnen is bij combinatiegebruik. (iii) Voorafbestaande voorbeschiktheid bij jonge mensen is moeilijk te achterhalen via retrospectieve analyses, waardoor het schadelijke effect van het product an sich mogelijks versterkt wordt door een genetische gevoeligheid om een pathologie te ontwikkelen.
 
Om deze reden bestaat de literatuur voornamelijk uit observationele studies en retrospectieve onderzoeken bij mensen die uit eigen beweging dergelijke middelen hebben gebruikt. Het doel van dit schrijven is voornamelijk publieke erkenning te krijgen, niet zozeer in het soort PBM, maar voornamelijk in het niet te onderschatten gezondheidsrisico, zowel bij atleten, als bij hun begeleiders.
 

Prestatie bevorderende middelen

Androgene anabole steroiden (AAS) zijn samen met groeihormonen (GH) en ‘blood boosters’ zoals erythropoietine (EPO) en andere bloeddoping, de meest voorkomende PBM’s in de 21e eeuw. (1) Andere agentia die de vetverbranding stimuleren, zoals bijvoorbeeld clenbuterol, insuline en thyroidhormoon, kunnen gevaarlijk zijn omdat ze de thermogenese (opwarming van temperatuur van het lichaam) in de hand werken. Dit gebruik vloeit voort uit de drang naar een minimaal vetpercentage bij duursport en kan niet zelden leiden tot een typische ‘heat stroke’ bij marathons en andere grote sportmanifestaties.
 
Androgene anabole steroiden, ‘masculizing drugs’, bevorderen het androgene effect van de natuurlijke ontwikkeling van de man en voornamelijk de secundaire aspecten zoals haargroei (minder interessant) en de groei van skeletspieren.
 
Testosteron goedkoper en gemakkelijker in gebruik, doet zowel type 1 als type 2 spiervezels groeien, maar verandert niet hun onderlinge verhouding.
 
Cardiovasculaire risico's
 

Anabole androgene steroiden

Retrospectieve analyses bij AAS zijn door hun wijdverspreid gebruik in de atletiek, fitness- en bodybuildwereld beschikbaar. Angell et al.(2) deed een kleine prospectieve studie bij 21 patiënten waarbij 13 positief waren voor gebruik van anabole steroiden. De AAS groep was significant sterker (+40kg in gewichtheffen), zwaarder (+20kg lichaamsgewicht of +6.5 punten in BMI) en had duidelijk meer vetvrije massa (+14.1kg) alsook een hogere rustpolsfrequentie (+14 hartslagen/min). De bloeddruk was iets hoger (+5mmHg zowel systole als diastole), doch niet significant verhoogd. Op MRI beelden zag men een significante toename in de dikte van de hartspier en de grootte van het einddiastolisch volume. Het slagvolume (volume dat per hartslag wordt uitpompt) nam echter niet toe. Hieruit kan men vermoeden dat men ondanks de toename in volume en spierdikte inboet in efficiëntie. Tevens werd vastgesteld dat er een merkelijke achteruitgang was van de rechter ventrikel functie bij steroidengebruikers.
 
Het is beschreven dat bij ventrikelhypertrofie de gevoeligheid voor maligne ritmestoornissen verhoogd is.(3) Dit kan is sommige gevallen ook plotse dood bij jonge sporters verklaren, hoewel de volledige pathofysiologie nog niet 100% verklaard is. Als men stimulerende middelen gebruikt in combinatie met een reeds verdikte hartspier en hierdoor de vullingsdrukken tijdens de relaxatie (diastole) alsook de rustpols verhoogt, kan een cardiale overbelasting optreden. Het genetische aspect mag en kan hier ook niet onderschat worden. Ondanks van verdikking van de hartspier bij AAS gebruik(2), werd geen fibrose aangetoond op MRI bij een subgroep (n=13) van gebruikers. De aanwezigheid van fibrose tussen gezonde hartspiercellen kan gelinkt worden aan kwaadaardige ritmestoornissen en plotse dood, zoals vastgesteld werd tijdens de autopsie in geval van vermoeden van een aritmogene dood.
 
De vraag kan gesteld worden of de combinatie van overmatige training, het gebruik van stimulerende en groeibevorderende substanties, een verhoogde hartslag en gestegen vullingsdrukken op lange termijn verlittekening (fibrose) in de hand werkt. Finaal zou dit problemen kunnen veroorzaken op latere leeftijd lang na het PMB gebruik. De relatie tussen plotse dood bij jonge atleten en het gebruik van PBM’s is werd niet aangetoond. Indien deze subgroep vroegtijdige fibrose ontwikkeld, kan een zekere (genetische?) individuele voortbeschiktheid vermoed worden.
 

Andere producten (1.4):

Humaan groeihormoon (GH) is een metabool hormoon uit de epifyse van lange beenderen. Tekort hieraan geeft een verminderde inspanningscapaciteit, verhoogde vetmassa en een verminderde aerobe capaciteit (lage VO2 max). Recombinant HG en andere ‘GH-releasing enzymes’ verhelpen dit probleem. Het gebruik ervan is wijdverspreid, doch vergelijkende studies zijn afwezig gezien er meestal sprake is van een synergistisch effect door combinatiegebruik met AAS. GH gebruik is dan ook vaak geassocieerd met cardiomyopathie, hypertensie en hartfalen. Verder is ook oedeem, diabetes en acrale groei beschreven.
 
Insulin-like growth factor-1 (IGF-1) activatie stimuleert het spieranabolisme en zorgt voor de proliferatie en differentiatie van spiercellen. IGF-1 gebruik is geassocieerd met hypoglycemie, epilepsieaanvallen, kaakpijn, spierpijn, oedemen, hoofdpijn, vergrote lever en nieren en leverfunctiestoornissen. De injectieplaats vertoont vaak erytheem (roodheid) en verhoogde opstapeling van lokaal vet (lipohypertrofie).
 
Insuline staat ook op de dopinglijst. Het gebruik kan het recuperatievermogen bevorderen door een verhoogde instroom van suikers en aminozuren in de skeletspier. Dit resulteert in een versnelde lipogenese met inhibitie van de vrije vetzuur vrijlating, voornamelijk bij duursport. Het gevolg is een toename van adipositas en dus gewicht, wat dan weer niet interessant is in veel sporten. Ernstige hypoglycemieën kunnen leiden tot coma, epilepsie en dood. Bovendien kan een slechts matige hypoglycemie resulteren in neuroglycopenie, een tekort aan suikers in de hersenen met verwardheid, slaperigheid, tachycardie, angstzweten en tremor tot gevolg.
 
Erythropoietin (EPO) en afgeleiden reguleren de rode bloedcel productie en beïnvloeden op deze manier gunstig de zuurstoftoevoer bij een invidividu. EPO stimulerende agentia worden het vaakst gebruikt in duursport. Nadelig is echter de verhoging van de bloedviscositeit en dus ook risico op trombose, cardiovasculaire events en stroke. Tevens is hypertensie beschreven.
 

Minder onder de aandacht, maar ons inziens veel belangrijker, zijn de nadelige korte en lange termijn effecten van deze producten

 

Conclusie:

Het gebruik van prestatie bevorderende middelen zorgt voor een hogere spieraanmaak en een verhoogd uithoudingsvermogen. Derhalve is dit strafbaar in competitieverband. Minder onder de aandacht, maar ons inziens veel belangrijker, zijn de nadelige korte en lange termijn effecten van deze producten. Ondanks de beperkte evidentie treed na gebruik niet alleen ter hoogte van de skeletspier, maar ook ter hoogte van de hartspier een duidelijke remodeling op. Deze kan mogelijks kwaadaardige gevolgen hebben met zelfs plotse dood tot gevolg, zeker bij sporters met een genetische voorbeschiktheid. Studies zijn echter beperkt gezien deze vaak niet ethisch zijn en het gebruik vaak heimelijk is met frequent combinatiegebruik. Desalniettemin worden dergelijke stimulantia afgeraden en dient bij gebruik een strikte medische follow-up overwogen te worden.
 

Bronnen

1. Harrison G. Pope, Jr., Ruth I. Wood, Alan Rogol, Fred Nyberg, Larry Bowers, and Shalender Bhasin. Adverse Health Consequences of Performance-Enhancing Drugs: An Endocrine Society Scientific Statement. Endocr Rev. 2014 Jun; 35(3): 341–375.
2. Peter J. Angell, Tevfik F. Ismail, Andrew Jabbour,·Gillian Smith, Annette Dahl, Ricardo Wage Greg Whyte,·Daniel J. Green Sanjay Prasad, Keith George. Ventricular structure, function, and focal fibrosis in anabolic steroid users: a CMR study. Eur J Appl Physiol 2014; 2820-2
3. Kristopher S. Cunningham, Danna A. Spears, and Melanie Care. Evaluation of cardiac hypertrophy in the setting of sudden cardiac death. Forensic Sci Res. 2019; 4(3): 223–240.
4. Lindsey J. Anderson, Jamie M. Tamayose, and Jose M. Garcia. Use of Growth Hormone, IGF-I, and Insulin for Anabolic Purpose: Pharmacological Basis, Methods of Detection, and Adverse Effects. Mol Cell Endocrinol. 2018 Mar 15; 464: 65–74.

Vind een expert

  • Willy Platteeuw

    Sportarts
  • Werner Vleugels

    Huisarts
  • Alain Van Noorbeeck

    Sportarts
  • Peter Claeys

    Sportarts
  • Adelheid Steyaert

    Adelheid Steyaert

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Kathleen De Smet

    Kinesitherapeut
  • Annelies Van Erck

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Bonte

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Johan Docx

    Sportarts
  • Leo Groenweghe

    Sportarts
  • Steven Bex

    Steven Bex

    Sportarts
  • Chris Martens

    Orthopedisch chirurg
  • Maarten Cox

    Sportarts
  • Toon Goossens

    Sportarts
  • Sylvie Latour

    Sportarts
  • Jonas Massa

    Sportarts
  • Jean-Paul Van der Sypt

    Sportarts
  • Peter Muylaert

    Sportarts
  • Ludovic Onkelinx

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Vercammen

    Cardioloog
  • Guy Peeters

    Sportarts
  • Maries Aertgeerts

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Michel D'Hollander

    Huisarts
  • Nick Hiltrop

    Cardioloog
  • Robin Vanhoudt

    Sportarts
  • Rik Derveaux

    Kinesitherapeut
  • Myriam Willems

    Kinesitherapeut
  • Kristof Ryheul

    Kristof Ryheul

    Trainer
  • Fabienne Van De Steene

    Sportkinesitherapeut
  • Pascale Berghmans

    Sportdiëtist
  • Michael Nicasi

    Michael Nicasi

    Trainer
  • Luc Baeyens

    Sportarts
  • Steven Reyskens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Luc Fr. Janssens

    Sportarts
  • Ingrid Deweert

    Sportarts
  • Charlotte De Jonckheere

    Podoloog
  • Eric Vandeputte

    Sportarts
  • Wouter Eraly

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Stefan Mattheeuws

    Orthopedisch chirurg
  • BVBA Samcon

  • Marc Hemeryck

    Sportarts
  • Jonas Docx

    Sportarts
  • Jeroen Stappers

    Jeroen Stappers

    Sportarts
  • Henri Van Herpen

    Kinesitherapeut
  • Johan Roeykens

  • Dirk Van de Velde

    Sportarts
  • Alain Schutjes

    Sportarts
  • Jos Benders

    Sportarts
  • Jöry Pauwels

    Osteopaat
  • Willy Coosemans

  • An Konings

    Sportarts
  • Yves Van Doninck

    Sportarts
  • Henry Carlier

    Sportarts
  • Mark Van Craenenbroeck

    Kinesitherapeut
  • Johan Pierret

    Sportarts
  • Kris Demanet

    Sportarts
  • Gezond Sporten Vlaanderen

  • Karolien Meersman

    Sportarts
  • Denis Jaeken

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Gerda Smets

    Sportarts
  • Pascal De Smet

    Huisarts
  • Willy De Taellenaere

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Lianne De Mey

    Sportarts
  • Emmy Mornie

    Kinesitherapeut
  • Jan Notredame

    Kinesitherapeut
  • Patrick Detemmerman

    Huisarts
  • Guy Vandenhoven

    Sportarts
  • Jean-Paul Pierreux

    Huisarts
  • Kurt Heldenbergh

    Sportarts
  • BV Huisartsenpraktijk De Vaart

    Sportarts
  • Carl De Crée

  • Sofie Belis

    Sportarts
  • Sofie Blondeel
    Algemeen manager

    Sofie Blondeel

  • Stijn Bogaerts
    Ondervoorzitter

    Stijn Bogaerts

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Filip Parmentier

    Sportarts
  • Frank Pauwels
    Voorzitter

    Frank Pauwels

    Sportarts
  • Jos Vandevenne

    Sportarts
  • Filip Noe

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Frederik Van Acker

    Sportarts
  • Dirk Devleeschouwer

    Sportarts
  • Marc Van Hauwermeiren

    Sportarts
  • Philippe De Ryck

    Sportarts
  • Bob Brouwers

    Huisarts
  • Ingrid Dekelver

    Sportarts
  • Jozef Vermylen

    Cardioloog
  • Bruno Van Hoecke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Luc Itterbeek

    Sportarts
  • Stijn Delputte

    Sportarts
  • Kristof Mentens

    Kristof Mentens

    Sportarts
  • Koen Pansaers

    Sportarts
  • Margaux Stevens

    Margaux Stevens

    Podoloog
  • Mark D Haese

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Annik Bosmans

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Michèle Verhaest

    Sportarts
  • Kristof Peeters

    Sportarts
  • Dokter Jonas Wilms BV

    Sportarts
  • Katja Van Oostveldt

    Katja Van Oostveldt

    Sportarts
  • Charlotte Goemaere

    Sportarts
  • Wim Van Nieuwenhuyse

    Orthopedisch chirurg
  • Peter Verspeelt

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Maarten Couturier

    Sportarts
  • Francis Lemmens

    Sportarts
  • Michel De Bruyne

    Sportarts
  • Peter Wieme

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jo Verschueren

    Jo Verschueren

    Kinesitherapeut
  • Michel Wynsberghe

    Kinesitherapeut
  • Frederik Ponet

    Sportarts
  • Mieke Van Vlaenderen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Frederik Deconinck

    Frederik Deconinck

    Bewegingswetenschapper
  • Wilfried Colmonts

    Huisarts
  • Penningmeester

    Koen Scheerlinck

    Sportkinesitherapeut
  • Steven Pauli

    Sportarts
  • Jo Vandersmissen

    Radioloog
  • Jan Bertels

    Bewegingswetenschapper
  • Marielle Van Aken

    Sportkinesitherapeut
  • Koen Nys

    Sportarts
  • Pascal Wernaers

    Orthopedisch chirurg
  • Dirk Van Genechten

    Sportarts
  • De Ridder Inge

    Sportdiëtist
  • Johan Haegeman

    Sportarts
  • Antoine Lutin

    Antoine Lutin

    Kinesitherapeut
  • Nathalie Odeur

    Huisarts
  • Stefaan Machiels

    Huisarts
  • Sophie Lambrecht

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Guy Vanhees

    Sportarts
  • Georges Gillis

    Sportarts
  • Hans Talloen

    Sportarts
  • Nick Baelde

    Radioloog
  • Gino Devriendt

    Sportdiëtist
  • Eddy Spans

    Sportarts
  • Benedicte Heyndrickx

    Cardioloog
  • Elke Van den Steen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Etienne Van der Auwera

    Sportarts
  • Mileen De Vleeschhouwer

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Julie Zels

  • Kris Claes

    Kinesitherapeut
  • Verhaegen Stijn

    Sportarts
  • Servaas Binge

    Sportarts
  • Dirk Gyselinck

    Sportarts
  • Johan Matthijs

    Huisarts
  • Jean-Paul Souffriau

    Tandarts
  • Hendrik Roobaert

    Sportarts
  • jana stevens

    Podoloog
  • Wim Derave

    Bewegingswetenschapper
  • Marc Royackers

    Sportarts
  • Bram Debaene

    Sportarts
  • Bert Vankerschaver

    Bert Vankerschaver

    Sportkinesitherapeut
  • Toon Cruyt

    Sportarts
  • Joost Blontrock

    Sportarts
  • Windy Lycke

  • Guy De Schutter

    Sportarts
  • Piet Bouquillon

    Sportarts
  • Wouter Dierynck

    Sportarts
  • Lander Dewitte

    Sportarts
  • Robrecht Dhollander

    Huisarts
  • Jolien Vanendert

    Sportdiëtist
  • Frank De Winter

    Sportarts
  • Luc Roland

    Sportarts
  • Micha Van Roeyen

    Kinesitherapeut
  • Liesbeth Stulens

    Huisarts
  • Sanne Boonen

    Sportarts
  • Paul Meersman

    Sportarts
  • Gerrit De Loose

    Sportkinesitherapeut
  • Machteld Royackers

    Huisarts
  • Justine Stevens

  • Koenraad Thuysbaert

    Sportarts
  • Ann Gillis

  • Flore Stassen
    Sportwetenschappelijk medewerker

    Flore Stassen

    Bewegingswetenschapper
  • Johan Wens

    Huisarts
  • Nathalie Van de Vyver

    Huisarts
  • Vik Corstjens

    Sportarts
  • Dominique Devriese

    Kinesitherapeut
  • Erik Van Lierde

  • Andreas Goddeeris

    Sportarts
  • John Ijzerman

    Sportarts
  • Ann Willemans

    Huisarts
  • Jan Verstuyft

    Sportarts
  • Dirk De Ruyck

    Huisarts
  • Gert Van Deurzen

    Kinesitherapeut
  • Bruno D'Hulster

  • Ben Corteville

    Cardioloog
  • Guido De Romagnoli

    Sportarts
  • Jens Van Akeleyen

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Van Meirhaeghe

    Orthopedisch chirurg
  • Peter Germonpre

    Huisarts
  • Peter Dieleman

    Sportarts
  • Peter Plessers

  • Karel Pardaens

  • Wouter Van Den Broecke

    Orthopedisch chirurg
  • Caro De Koninck

    Kinesitherapeut
  • Jettie Tempels

    Sportarts
  • Stefan Smits

    Sportarts
  • Gretel Descheemaeker

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Mathieu Maroy

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jan Leire

    Sportarts
  • Herwig Vergucht

    Sportkinesitherapeut
  • Marianne Brabers

    Sportdiëtist
  • Kris Peeters

    Kris Peeters

    Sportarts
  • Marco Guidi

    Sportarts
  • Tyrone Devolder

    Huisarts
  • Daniel Baesberg

    Sportarts
  • Karel De Crem

    Sportarts
  • Natasja Keereman

    Natasja Keereman

    Sportarts
  • Baldwin Sondervan

    Baldwin Sondervan

    Sportkinesitherapeut
  • Jan Boon

    Huisarts
  • Roben dedecker

  • Jempi Wilssens

  • Jan Pieter Outtier

    Sportarts
  • Bart Vandewynckele

    Sportarts
  • Anja Van de Putte

    Huisarts
  • Trees Dooms

  • Rik De Kinderen

    Sportarts
  • Kris Vanderlinden

    Sportarts
  • Annelies Harnie

    Sportarts
  • Edwig Schatteman

    Sportarts
  • Leon Ghijselinck

    Sportarts
  • Steven Platteaux

    Sportarts
  • Thierry Op de Beeck

    Sportarts
  • Bastiaan Verstraete

    Sportarts
  • Marc Bomans

    Kinesitherapeut
  • Patrick Govaert

    Sportarts
  • Sandra Lievrouw
    Projectmanager Letselpreventie

    Sandra Lievrouw

    Kinesitherapeut
  • Ellen Van Puyvelde

    Sportarts
  • Stefan Hooftman

    Sportarts
  • Hans Jaspers

    Radioloog
  • Lander Vanhee

    Sportarts
  • Bart Gadeyne

    Sportarts
  • Renaat Huysmans

    Sportarts
  • Carmen Vanhaecke

    Sportarts
  • Peter Lagrou

    Sportarts
  • Luc Peeters

    Sportarts
  • Dirk De Mey

    Kinesitherapeut
  • Sam Vermeire

    Sportarts
  • Marc Hertens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Joris De Win

    Sportarts
  • Joris Callens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Inge D'eer

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Noegroho Handojo

    Radioloog
  • John Roosen

    Cardioloog
  • Mark Van Dijk

    Orthopedisch chirurg
  • Secretaris

    Bruno Vanhecke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Dieter Vercaigne

    Sportkinesitherapeut
  • Ellen Beuckelaers

    Orthopedisch chirurg
  • Sam Hendrix

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Dana Neirinck

    Podoloog
  • Stephan Ilsbrouckx

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Luc Van Landschoot

    Kinesitherapeut
  • Jens Demanet

    Sportarts
  • An De Busser

    An De Busser

    Diëtist
  • Guido Van Hirtum

    Sportarts
  • michel herssens

    Cardioloog
  • Herlinde Bossaert

    Sportarts
  • Peter De Naeyer

    Sportarts
  • Ignace Verscheure

    Sportarts
  • Eddy Van Keerberghen

    Sportarts
  • Marc Schiltz

  • Kevin Robson

    Trainer
  • Dieter De Clercq

    Sportarts
  • Ine Schops

    Podoloog
  • Torsten Wauters

    Torsten Wauters

    Sportarts
  • Ria Vanderstraeten

    Ria Vanderstraeten

    Sportdiëtist
  • Michel Creemers

    Huisarts
  • Bie Peremans

    Kinesitherapeut
  • Joost Staelens

    Sportarts
  • Sven Aertgeerts

    Sportarts
  • Tom Teulingkx

    Sportarts
  • Marleen Lootens

    Sportarts
  • Kristine Struyf

    Kristine Struyf

    Trainer
  • Dries Dieusaert

    Sportarts
  • Leonie Geukens

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Jasper Van Criekinge

    Sportarts
  • Ivan Ghillebert

    Huisarts
  • Jago Van Soom

    Jago Van Soom

    Sportarts
  • Julien Ryckeboer

    Kinesitherapeut
  • Guy Vermeiren

    Cardioloog
  • Nicole Dillemans

    Sportarts
  • Jan Wanten

    Sportarts
  • Benjamin Goris

    Kinesitherapeut
  • Cedric Arijs

    Cedric Arijs

    Sportpsycholoog
  • Pieter Volcke

    Fysisch geneesheer en revalidatiearts
  • Hugo Debouvere

    Huisarts
  • Luc Vogelaers

    Huisarts

Gerelateerde items

Beleid
Corona en kinderen.png

Laat kinderen zoveel mogelijk normaal sporten

Sporter Sportorganisatie Sportprofessional Nieuws Beleid Sportgeneeskunde Gezond Sporten
Sportgeneeskunde
ACL rupture.jpg

Voorste kruisbandruptuur: opereren of niet?

Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde
Sportgeneeskunde
Mentale vermoeidheid

Mentale vermoeidheid en sport-specifieke psychomotorische prestatie: een systematische review

Sportprofessional Artikel Voetbal Badminton Sportgeneeskunde
Sportgeneeskunde
Blood flow restriction

Blood Flow Restriction - Het beste van twee werelden?

Sportprofessional Artikel Sportgeneeskunde
Sluiten